एजेन्सी, बुधबार, २९ मङ्सिर २०७८ । यस वर्ष मार्चमा बंगलादेशको राष्ट्रिय दिवसको अवसरमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी ढाका भ्रमणमा थिए र प्रधानमन्त्री शेख हसिनासँगको भेटमा दुवै देशले ६ डिसेम्बरमा ‘मित्रता दिवस’ मनाउने सहमति गरेका थिए।
यो दिनको महत्व जान्न हामी ५० वर्ष पछाडि जानुपर्छ । भारतले ६ डिसेम्बर १९७१ मा बंगलादेशलाई स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा मान्यता दिएको थियो। यद्यपी, त्यतिबेला यो पाकिस्तानको पूर्वी भाग थियो।
त्यसको १० दिनपछि पूर्वी पाकिस्तानमा पाकिस्तानी सेनाका कमाण्डर लेफ्टिनेन्ट जनरल अमिर अब्दुल्ला खान नियाजीले भारतीय सेनाका लेफ्टिनेन्ट जनरल जगजीत सिंह अरोरासँग आत्मसमर्पण कागजातमा हस्ताक्षर गरेर हार स्वीकार गरे र नक्सामा नयाँ देशको उदय भएको थियो।
दक्षिण एसियाका देशहरूमध्ये भारतसँग बंगलादेशको सबैभन्दा नजिकको सम्बन्ध छ भन्नु गलत हुनेछैन। व्यापारको तहमा मात्रै कुरा गर्ने हो भने दुई देशबीच १० अर्ब डलरको व्यापार भएको छ, जुन पूरै दक्षिण एसियामा सबैभन्दा बढी हो ।
पाकिस्तानमा पढाइने पाठ्यपुस्तकको अध्ययनबाट बंगलादेश र भारतबीच यति घनिष्ट सम्बन्ध किन छ र त्यसबाट पूर्वी पाकिस्तान (हालको बंगलादेश) अलग हुनुको कारण पनि थाहा पाउन सकिन्छ ।
पाकिस्तानको केन्द्रीय बोर्डले प्रकाशित गरेको कक्षा ९ र १० को पुस्तक हेर्नुभयो भने त्यसमा भनिएको छ, ‘पूर्वी र पश्चिम पाकिस्तानलाई छुट्याउनमा भारतको भूमिका थियो ।’
यी पुस्तकहरूमा लेखिएको छ कि भारतीय नेतृत्वलाई पाकिस्तानको निर्माण मन नपरेको र उपमहाद्वीपको विभाजनपछि नै पाकिस्तान तोड्ने षड्यन्त्र सुरु भयो।
यी पुस्तकहरूमा थप भनिएको छ कि पूर्वी पाकिस्तानमा ठूलो संख्यामा हिन्दूहरू बसोबास गर्थे, जो भारतप्रति सहानुभूति राख्छन् र समयसँगै पृथकतावादी तत्वहरूले त्यहाँ फस्टाउने ठाउँ पाए। जसका कारण पूर्वी पाकिस्तानका जनता यस्तो विचारधाराको सिकार भए ।
अनुसन्धानकर्ता र लेखक अनम जकरियाले आफ्नो पुस्तक ‘१९७१, ए पिपल्स हिस्ट्री फ्रम बांग्लादेश, पाकिस्तान र भारत’मा लेखेका छन् कि यी पाठ्यपुस्तकहरूमा सबै बंगाली हिन्दूहरूलाई भारतको समर्थक र ‘देशद्रोही’ भनेर प्रस्तुत गरिएको छ। तसर्थ, पाकिस्तानमा पूर्वी र पश्चिम पाकिस्तान टुक्राउनुको कारण भारत थियो भन्ने जनविश्वास हुनु अचम्मको कुरा होइन ।
अब बंगलादेशले आफ्नो स्थापनाको ५० वर्ष पूरा गरेको बेला पाकिस्तान स्थापना भएको २४ वर्षपछि मात्रै ५० वर्ष पूरा गर्नाका कारण के के हुन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउन विभिन्न अनुसन्धान पुस्तकहरू र अनुसन्धानकर्ताहरूसँग अन्तरक्रिया गरेको थियो। यसबाट बाहिर निस्कने अर्को उपाय थियो र के यी दुई देशबीचको चिसो सम्बन्ध भविष्यमा न्यानो हुन्छ ?
उर्दूलाई मात्र सरकारी भाषाको दर्जा दिनु
सन् १९४७ अगस्टमा जब पाकिस्तान अस्तित्वमा आयो, त्यसमा दुई प्रमुख क्षेत्रहरू थिए- पूर्वी र पश्चिम(हालको पाकिस्तान) पाकिस्तान। पूर्वी पाकिस्तानमा देशको जनसंख्याको ५६ प्रतिशत बसोबास गर्थे, जसले बंगाली भाषा बोल्थे।
पश्चिम पाकिस्तानमा पंजाबी, सिन्धी, बलुची, पश्तो र अन्य स्थानीय भाषा बोल्नेहरू थिए। यससँगै भारतबाट आएर उर्दू बोल्ने मुस्लिम पनि थिए । देशको जनसङ्ख्यामा उनीहरुको हिस्सा तीन प्रतिशत मात्रै थियो ।
बंगलादेशको इतिहासको अध्ययन गर्ने डच प्रोफेसर विलियम भोन सिन्डलले आफ्नो पुस्तक ‘ए हिस्ट्री अफ बंगलादेश’मा लेखेका छन् कि पाकिस्तानको अस्तित्वको लगत्तै ‘उत्तर भारत’का मानिसहरूको वर्चस्व देखा परेको थियो।
उनले लेखेका छन्, ‘बांग्लादेशी मुस्लिम बहुसंख्यक जनसङ्ख्याका कारण पाकिस्तानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको थियो, तर ‘उत्तर भारत’का मुस्लिम नेताहरूले देशको लगाम लिए। किनभने उनीहरु आफूलाई दक्षिण एसियामा मुस्लिम आन्दोलनको रक्षक ठान्थे । उनीहरुको विश्वास थियो कि पाकिस्तानको भविष्य आफ्नोको विचारधारामा हुनेछ।
विलियम सिन्डलले यसलाई अझ स्पष्ट पार्दै लेखेका छन् कि पश्चिम पाकिस्तानमा बस्ने ‘उत्तर भारतीय’ मुस्लिमहरू दुई समूहमा निर्भर थिए – शरणार्थी र पश्चिम पञ्जाबका मुस्लिम। ती मानिसहरू देशको हरेक राम्रो खराबको मालिक थिए।
भारतबाट पाकिस्तान गएका शरणार्थीहरू उर्दू बोल्थे। पलायनपछि अल्पसंख्यक भए पनि, तिनीहरूले आफ्नो आफ्नै चलन र परम्पराले पाकिस्तानको स्थानीय संस्कृतिमा हावी हुने अपेक्षा गरे। अर्कोतर्फ, पञ्जाबमा बसोबास गर्ने मुस्लिमहरूको देशको निजामती संस्था, सेना र कृषि भूमिमा नियन्त्रण थियो र तिनीहरू देशको बहुमतको रूपमा उभिए।
विलियम सिन्डलले भाषाको बारेमा आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन् कि पूर्वी र पश्चिम पाकिस्तान बीचको प्रारम्भिक विवादको कारण यही थियो। पश्चिम पाकिस्तानमा धेरै कम मानिसहरू बंगाली भाषा जान्दथे। बंगलामा ‘हिन्दू प्रभाव’ छ भनी यी मानिसहरू विश्वास गर्थे।
सायद यही कारणले गर्दा सन् १९४८ को फेब्रुअरीमा एकजना बंगाली सभासदले सभामा उर्दूसँगै बंगाली भाषा प्रयोग गर्नुपर्ने प्रस्ताव पेश गरेका थिए । यसबारे तत्कालीन प्रधानमन्त्री लियाकत अली खानले उपमहाद्वीपका करोडौं मुस्लिमको मागमा पाकिस्तान बनेको र उर्दू मुस्लिमहरूको भाषा भएको बताए । त्यसैले यो महत्त्वपूर्ण छ कि पाकिस्तानको साझा भाषा हो, जुन उर्दू मात्र हुन सक्छ।
त्यसको अर्को महिना अर्थात् मार्च १९४८ मा पाकिस्तानका संस्थापक कायद आजम मोहम्मद अली जिन्नाले ढाकाको भ्रमण गर्दा त्यहाँ पनि स्पष्ट रूपमा भनेका थिए, ‘म यो स्पष्ट गर्न चाहन्छु कि पाकिस्तानको आधिकारिक भाषा उर्दू मात्र हुनेछ । यदि कसैले तपाईंलाई भ्रममा पार्छ भने, त्यो पाकिस्तानको शत्रु हो। जहाँसम्म सरकारी भाषाको सवाल छ, यो उर्दू मात्र हो।’
दक्षिण एसियाको इतिहासका अर्का विज्ञ तथा लेखक नीलेश बोसले आफ्नो पुस्तक ‘रिकास्टिङ द रिजन’मा यसबारे बताएका छन् । उनले लेखेका छन् कि जनवरी १९४८ देखि बंगाली भाषाको अवस्थाका बारेमा केही बंगाली बुद्धिजीवीहरू मोहम्मद अली जिन्नाले कुरा गरिरहेका थिए, तर उनको सुनुवाइ भएन।’
जिन्नाले पूर्वी पाकिस्तानमा बङ्गाली भाषा निजी रूपमा प्रयोग गरिरहने कुरामा जोड दिएका थिए, तर उर्दू आधिकारिक भाषा नै रहनेछ।
जब अमेरिकाको जर्ज मेसन युनिभर्सिटीका प्रोफेसर एहसान बटलाई यसबारे सोध्यो, उनले भने, ‘पाकिस्तानका संस्थापकहरूको आफ्नै भाषा थियो र उनीहरूले उर्दूलाई इस्लामसँग जोडिरहेका थिए।’
पृथकतावादी आन्दोलनमाथि पुस्तक लेखेका लेखक प्राध्यापक एहसान बटले भारतलगायत विश्वका अधिकांश देशमा राष्ट्रिय भाषा नभएको बेला पाकिस्तानलाई राष्ट्रभाषा किन चाहियो रु यो सोच्नुपर्ने कुरा हो ।
यसबारे अनम जकरियालाई सोध्दा उनले यसबारे विस्तृत जवाफ दिए। उनले बंगलादेश निर्माणमा भाषा आन्दोलनको ठूलो भूमिका रहेको आफ्नो धारणा रहेको बताए ।
जकारियाले भने, ‘तपाईले कसैको भाषालाई स्वीकार नगर्नु मात्रै होइन, यो त्योभन्दा पनि धेरै कुरा हो, भाषालाई दबाउनुको अर्थ हो कि तपाईले उनीहरुको संस्कृतिलाई दबाइरहनुभएको छ र पाकिस्तान बनेको केही समयपछि हामीले देख्यौं कि यो त्यही भयो । सन् १९५२ मा भाषा आन्दोलनमा विद्यार्थीको मृत्यु भयो ।’
मारपीट
सांस्कृतिक सर्वोच्चता, अन्याय र असमानता
जहाँ भाषाको मुद्दा निकै महत्त्वपूर्ण थियो, अर्कोतर्फ धेरै शोधकर्ताहरूले पूर्वी पाकिस्तानीहरूलाई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा भोगेको मनोवृत्ति र अन्यायलाई औंल्याउँछन् र यी तत्वहरूले पनि पाकिस्तान टुक्राउनमा ठूलो भूमिका खेलेको बताउँछन्।
जब लाहोरमा बस्ने अनुसन्धानकर्ता र लेखक डा तारिक रहमानलाई सोधियो, उनले भने, ‘मुख्य मुद्दा पूर्वी पाकिस्तानमा अन्याय हो।’
उनले थपे, ‘साँस्कृतिक रुपमा विभेद होस् वा सत्ता बाँडफाँडमा भेदभाव भएको होस्, भाषिक र आर्थिक तहको विभेद होस्, न्याय नपाएको प्रष्ट हुन्छ ।’
प्रोफेसर एहसान बट पनि यो कुरालाई समर्थन गर्छन्। उनी भन्छन्, ‘पूर्वी पाकिस्तानको बंगाली जनसंख्याविरुद्धको असमानता र सबै प्रकारका भेदभावका कारण उनीहरूको जनसङ्ख्या दुःखी र क्रोधित भएको थियो। यसको परिणाम सन् १९७१ को रूपमा बाहिर आयो।’
अर्कोतर्फ, अनम जकारिया भन्छन् कि आर्थिक शोषण वा तानाशाही जस्ता अन्य कारकहरू छन् । तर उनको आफ्नै अनुसन्धानमा जे कुरा बाहिर आएको छ त्यो पश्चिम पाकिस्तानले सांस्कृतिक वर्चस्वको प्रदर्शन हो।
जकारियाले पूर्वी पाकिस्तानीहरूविरुद्ध जातीय शब्दहरू प्रयोग गरिएको बताए। उनीहरुलाई ‘कमजोर र कम’ मानिन्थ्यो । उनीहरुको विरुद्धमा जातियवादी मनोवृत्ति र कथा बनाइयो र उनको संस्कृति ‘हिन्दू’ भएको भन्दै त्यसलाई शुद्ध गर्नुपर्छ भनिएको थियो ।
डा तारिक रहमानले बंगलादेशी नागरिकलाई अपमानजनक ढंगले बोलाइएको पनि बताए।
रहमानले भने, ‘मेरो विचारमा तपाईले कसैलाई पनि समान नागरिकको रुपमा व्यवहार गर्नुको सट्टा तल्लो वर्गको नागरिकको रुपमा व्यवहार गर्नुभएन भने मेरो विचारमा यो नै देश टुक्रनुको मुख्य कारण थियो ।
तर, ढाका विश्वविद्यालयकी पूर्व प्राध्यापक मेघना गोहथाकर्तालाई पनि यसबारे प्रश्न सोधियो । यसको जवाफमा उनले भाषा र संस्कृतिमा हुने असमानता र आर्थिक भेदभाव बंगलादेशको स्वतन्त्रताको मुख्य कारण भएको बताइन्। उनका अनुसार पश्चिम पाकिस्तानलाई पूर्ण रूपमा हावी हुने नीति नै यसको सबैभन्दा ठूलो कारण थियो।
उनी भन्छिन्, ‘मलाई लाग्छ कि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारण इस्लामाबादबाट केन्द्रीय सरकारको पूर्ण निर्णय लिनुका साथै देशको पूर्वी भागमा उठ्न सक्ने कुनै पनि प्रतिरोधलाई आक्रामकता प्रयोग गरेर दबाउन प्रयास गर्नु थियो। स्रोतसाधनको न्यायोचित वितरण भएको भए आर्थिक र सांस्कृतिक असमानता हटाउन सकिन्थ्यो ।’
भ्रष्टाचार
पाकिस्तानको पक्ष के हो ?
केही महिनाअघि निधन भएका पाकिस्तानका पूर्व ब्यूरोक्रेट तथा स्तम्भकार सफदर महमूदले आफ्नो पुस्तक ‘पाकिस्तान किन टुटेको’मा यसबारे बताएका छन् । उनले लेखेका छन्, ‘पाकिस्तान बनेपछि देशका विभिन्न भागमा प्रान्तवादको प्रचलन आउन थाल्यो र त्यसैका कारण ढाकामा पश्चिम र पूर्वी पाकिस्तानबीच वैमनस्य बढ्न थाल्यो । केही वामपन्थी नेताहरूले त्यसको फाइदा उठाए।’
सफदर महमुद लेख्छन्, ‘अवामी लिग वास्तवमा प्रान्तीय र क्षेत्रीय उद्देश्यका साथ दबाब समूह मात्र थियो। यसले राष्ट्रिय राजनीतिक दलको भूमिका खेल्ने प्रयास पनि गरेको छैन ।’
फेब्रुअरी १९४८ मा उनले बंगाली भाषाको उपयोगको लागि विधानसभामा पेश प्रस्तावमा बोलेका थिए। उनले लेखेका छन्, ‘प्रधानमन्त्री लियाकत अली खानको यो प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्दै विद्यार्थी र अन्य शिक्षित मानिसहरूले ‘पञ्जाबको हावी रहेको केन्द्रीय सरकारले बंगालीहरूलाई उनीहरूको मातृभाषाबाट खोसिएको महसुस गरेको छ ।’ तर, न गभर्नर जनरल न त प्रधानमन्त्री पञ्जाबी थिए।’
अर्कोतर्फ, बंगलादेशका लागि पाकिस्तानको उच्चायुक्तको भूमिका निर्वाह गरेका अफ्रासियाब मेहदी हाश्मीले आफ्नो पुस्तक ‘१९७१, तथ्य र कथा’मा लेखेका छन्, ‘पश्चिम पाकिस्तानले पूर्वी पाकिस्तानमा उर्दूलाई आफ्नो भाषाको रूपमा थोप्ने प्रयास गरेको सामान्य धारणा रहेको छ। तर यो आरोप सरासर गलत हो।’
अफ्रासियाब मेहदी लेख्छन्, ‘उर्दू पुस्तौँदेखि उपमहाद्वीपका मुस्लिमहरूको भाषा हो र देशको दुवै भागमा बोलिने र बुझिन्छ। उर्दू भाषा अरबीसँग मिल्दोजुल्दो रहेको लेखे जुन कुरानको भाषा हो। तसर्थ, मुस्लिम देश भएकोले उर्दू भाषा पाकिस्तानी पहिचानको लागि राम्रो छ।’
आफ्नो चिन्ता व्यक्त गर्दै उनले लेखेका छन्, ‘पाकिस्तानका संस्थापक मोहम्मद अली जिन्नाले बंगाली भाषालाई राष्ट्रिय भाषा बनाउने मागलाई स्वीकार गरेको भए भविष्यमा पाकिस्तानले अन्य क्षेत्रमा पनि थप समस्या झेल्नु पर्ने हुनसक्छ । प्रादेशिक भाषाहरूको स्थिति परिवर्तन गर्नुहोस्।’
पटसन या जूटजुटमिल
पाकिस्तान टुक्रनुमा के नियति थियो ?
धेरै शोधकर्ता र विज्ञहरूका अनुसार पूर्वी र पश्चिम पाकिस्तान एकसाथ बस्न सम्भव थिएन। त्यस्ता व्यक्तिहरूले दुई क्षेत्रहरू बीचको एक हजार माइल भन्दा बढीको दूरीलाई औंल्याउँछन्, जुन बीचमा ‘शत्रु’ देश थियो।
एकै समयमा धेरैले दुई क्षेत्रहरू बीचको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक भिन्नता यति ठूलो थियो कि उनीहरूलाई लामो समयसम्म सँगै बस्न असम्भव थियो।
डा। तारिक रहमानलाई सोही प्रश्न सोध्दा उनले पश्चिम पाकिस्तान प्रादेशिक र सङ्घीय हैसियतका कारण सुरुदेखि नै सत्ताको धुरी रहेको बताए । संघीय सरकारले जुट बिक्रीबाट प्राप्त आम्दानीमा कर लगाएर देशको रक्षा आवश्यकता पूरा गर्न प्रयोग गर्ने गरेको उनको भनाइ छ ।
विलियम भोन सिन्डलले पनि आफ्नो पुस्तकमा यसबारे लेखेका छन्। सन् १९४७ देखि १९७० सम्म पाकिस्तानको कुल खर्चको आधाभन्दा बढी रक्षामा खर्च भएको उनीहरुको भनाइ छ । उनले थप लेखेका छन्, ‘पाकिस्तानले जुटको बिक्रीबाट दुई तिहाइ विदेशी मुद्रा आर्जन गरिरहेको छ, तर झण्डै सबै पश्चिम पाकिस्तानमा खर्च भइरहेको छ ।’
डा. तारिक रहमान यसबाहेक धेरैजसो विकास परियोजनाहरू पश्चिम पाकिस्तानमा पनि भएको र पूर्वी पाकिस्तानीप्रति जनताको मनोवृत्ति पनि ‘ठट्टा’ भएको बताउँछन्। पूर्वी पाकिस्तानको पार्टी अवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमानलाई उद्धृत गर्दै उनले सन् १९७० को चुनाव जितेर सरकार पाए पनि देश एक नहुने बताएका थिए ।
शेख मुजिबले पूर्वी पाकिस्तानमा विकास परियोजनाहरू सुरु गर्न रक्षा बजेट कटौती गर्ने संकेत धेरै पटक दिएका थिए, तर देशको सबैभन्दा शक्तिशाली संगठन पाकिस्तानी सेनाले आफ्नो बजेट घटाउन सकेन। त्यतिबेला लागेको थियो दुई भाग लामो समय सम्म सँगै रहन सक्छ।
तर, सोही प्रश्नको जवाफमा प्राध्यापक मेघना गोहथकर्ताले दुई क्षेत्रबीचको दूरीलाई ध्यानमा राखेर धेरैले छुट्टिने निश्चित भए पनि आवश्यक नभएको बताइन् ।
उनी भन्छिन्, ‘दुई भाग धेरै टाढा भएकाले यस्तो भएन। बरु, पाकिस्तान सरकारले आफ्नो अर्को छेउमा बसोबास गर्ने जनताको सांस्कृतिक र आर्थिक आकांक्षा बुझेन। त्यो पनि त्यो भाग जहाँ अधिकांश जनसंख्या देश त्यहाँ बस्छ।’
अर्कोतर्फ, अनम जकारिया भन्छन् कि पाकिस्तानले अलगाव निश्चित छ भनेर विश्वास गर्नु हुँदैन।
उनी भन्छन्, ‘यदि हामीले सोच्दछौं कि यो अवश्यै भएको थियो भने हामी यसको कारणहरू कहिल्यै विचार गर्न सक्षम हुनेछैनौं। ती २४ वर्षहरूमा धेरै कारक र घटनाहरू भए जसले स्थितिलाई त्यो बिन्दुमा पुर्यायो। याद गर्नुहोस् कि पूर्वी बंगाल थियो। जहाँ मुस्लिम लिगको स्थापना भयो र पाकिस्तानलाई ठूलो समर्थन थियो।’
जकारिया भन्छन्, ‘मेरो विचारमा यो निर्णय भएको थिएन। यो देशको जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सालाई दबाउनका लागि जानाजानी लागू गरिएका नीतिहरूका कारण हो, किनभने उनीहरूले आफ्नो अधिकारको माग गरिरहेका थिए।’
अख़बार
शेख मुजीब, अगरतला षडयन्त्र र ७० सालको चुनाव
यदि तपाईंले पाकिस्तानको इतिहास पढ्नुभयो भने, फिल्ड मार्शल अयुब खान राष्ट्रपति हुँदा ६० को दशकलाई पाकिस्तानको विकासको दशक भनिन्छ। तर, उनको कार्यकालमा पूर्वी पाकिस्तानसँगको सम्बन्ध बिग्रँदै गयो र अभावको भावना बढ्दै गयो ।
प्रोफेसर एहसान बटले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन्, ‘सन् १९६५ मा पाकिस्तान र भारतबीच युद्ध हुँदा पूर्वी पाकिस्तानसँग एक डिभिजन सेना र १५ वटा सेबर लडाकु विमानहरू नाममात्र रक्षा सुविधा र पश्चिम पाकिस्तानसँग सञ्चार नभएको बराबर थियो।’
उनले थप लेखेका छन्, ‘पाकिस्तानको रक्षा रणनीति ‘पश्चिमबाट पूर्वको रक्षा’ थियो र जब भारतले आक्रमण गर्यो, पूर्वी पाकिस्तानका नागरिकहरूले महसुस गरे कि उनीहरूको सुरक्षा पश्चिम पाकिस्तानको लागि प्राथमिकता होइन।’
यस पृष्ठभूमिमा जब अवामी लिगका शेख मुजिबले अर्को वर्ष लाहोरमा आफ्नो ६ बुँदे एजेन्डा प्रस्तुत गरे, उनले कडा आलोचनाको सामना गर्नुपर्यो र यसलाई ‘भारतीय षड्यन्त्र’ भने।
केही महिनाअघि फारुक आदिलले एउटा लेखमा यी बुँदाहरूबारे लेखेका थिए, ‘शेख मुजिबले भनेका थिए, प्रान्तहरूको आर्थिक विकासमा एकरूपता बनाउन प्रादेशिक स्वायत्तता पनि आवश्यक छ।’ उनले पूर्वी पाकिस्तानको जनसङ्ख्या ५ करोड रहेकोले देशको रक्षामा पनि जनसंख्याको अनुपातमा हिस्सा हुनुपर्ने भन्दै देशको एकता कमजोर नभई बलियो हुने बताए ।
तर, उनको सुझावको बेवास्ता मात्रै भएन, सन् १९६८ मा शेख मुजिबु–उर–रहमानविरुद्ध ‘अगरतला षडयन्त्र’ अन्तर्गत मुद्दा दर्ता गरी पूर्व पाकिस्तानलाई नष्ट गर्न भारत सरकारसँग मिलेर तोड्न खोजेको आरोप लगाइएको थियो ।
पूर्व राजदूत अफ्रासियाब मेहदीले पश्चिम पाकिस्तानद्वारा पूर्वी प्रान्तको आर्थिक र सामाजिक शोषणको आरोपमा आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन्, ‘पाकिस्तानका दुई बंगाली नेता ख्वाजा नाजिमुद्दीन र हुसेन शहीद सुहरावर्दीको कार्यकाल छोटो थियो, तर मानिसहरूले विश्वास गर्छन्। त्यो नबिर्सनुहोस् कि ५० को दशकमा पाकिस्तानका अन्य गैर-बंगाली नेताहरूले पनि लामो समय शासन गर्ने मौका पाएनन्।’
उनले थप लेखेका छन् कि मोहम्मद अली जिन्नाको मृत्युपछि पाकिस्तानले राजनीतिक अस्थिरताको सामना गर्नुपर्यो जसका कारण अवस्था यस्तो बन्यो ।
यदि पाकिस्तान सरकारले अगरतला षड्यन्त्रका कारण शेख मुजिबु-उर-रहमानको प्रतिष्ठामा क्षति पुग्छ भन्ने सोचेको थियो भने त्यो उसको गल्ती थियो। पूर्वी पाकिस्तानमा उनको समर्थन मात्र बढेको थिएन, तर उनी यस क्षेत्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र सबैभन्दा लोकप्रिय नेताको रूपमा उभिए, उनलाई ‘बंगा बन्धो’, अर्थात् ‘बंगालको मित्र’को उपाधि दिए।
सन् १९७० मा पाकिस्तानको नयाँ तानाशाह जनरल याह्या खानको सरकारमा चुनाव हुँदा उनको पार्टी अवामी लिगले पूर्वी पाकिस्तानमा १६२ सिटमध्ये १६० सिट जित्यो र स्पष्ट बहुमत जित्यो तर सरकार बनाउने मौका भने पाउन सकेन।
चुनावमा स्पष्ट जित हासिल गरे पनि सरकार नपाएको कुरा आफ्नो पुस्तकमा राजदूत अफ्रासियाब मेहदीले लेखेका छन्, ‘इस्लामाबादलाई शेख मुजिबु-उर-रहमानको भारतसँगको गठबन्धनको बारेमा थाहा थिएन भन्ने सोच्नु बालिश हो।’
उनले लेखेका छन् कि आज पनि बंगलादेशमा यो स्वीकार गरिएको छ कि भारतीय गुप्तचर एजेन्सीले शेख मुजीबलाई १९७० को आम चुनावका लागि मात्र नभई पाकिस्तानलाई क्षति पुर्याउन पैसाको आवश्यकता पर्दा पनि आर्थिक सहायता प्रदान गर्यो।
यद्यपि, प्रोफेसर अहसान बटले आफ्नो पुस्तकमा लेखे कि यी निष्कर्षहरू स्वीकार गरिएनन् र ‘सेना र जुल्फिकार अली भुट्टोले शेख मुजिबलाई उनको हक दिएनन्।’
त्यसोभए पश्चिम र पूर्वी पाकिस्तान अलग हुने निश्चित हुँदा यो टर्निङ प्वाइन्ट थियो, प्रोफेसर अहसान बट भन्छन्, ‘उनी कुनै एक घटनालाई ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ भन्नु उपयुक्त ठान्दैनन्, तर सन् १९७० को चुनावपछि भएका घटनाक्रमले बाटो प्रशस्त गर्यो। पाकिस्तान टुक्राउने बाटो।’
डा. तारिक रहमानलाई सोही प्रश्न सोध्दा उनले सन् १९७१ को मार्चको घटनालाई औंल्याए।
निर्वाचनको नतिजा आएपछि तीन मुख्य पात्र जुल्फिकार अली भुट्टो, शेख मुजिबु–उर–रहमान र राष्ट्रपति याह्या खानबीच पटक–पटक भेटघाट भएको र अन्त्यमा राष्ट्रपति याह्या खानले नवनिर्वाचित सभाको बैठक बोलाउने मिति तोकेको उनले बताए । मार्च ३ मा ।
‘तर पछि उनीहरूले नयाँ मिति (२५ मार्च) दिए र त्यसपछि सेनाले मार्च २५ मा सैन्य अपरेशन (अपरेसन सर्च लाइट) सुरु गरेपछि स्थिति हातबाट बाहिर गयो र बाहिर निस्कने कुनै उपाय थिएन।’
डा तारिक रहमान भन्छन्, ‘अप्रिलसम्ममा पूर्वी पाकिस्तानको अवस्था निकै नाजुक बनेको थियो र मानिसहरू मुक्ति वाहिनीमा सामेल हुन थालेको थियो भने अर्कोतर्फ भारतले बंगलादेशको ‘स्वतन्त्रताको प्रयास’मा आफ्नो भूमिका खेल्ने निर्णय गरेको थियो।’
तर, प्राध्यापक मेघना गोहथाकर्ताले पनि राष्ट्रपति याह्या खानले संसदीय सत्र स्थगित गरेको कुरा दोहोर्याउनुभयो जसमा शेख मुजिबु-उर-रहमान र अवामी लिगले सत्ता हातमा लिएको थियो र त्यसपछि स्थिति हातबाट बाहिर गयो।’
बांग्लादेश का झंडा लिए शेख़ मुजीबुर्रहमान के समर्थक
‘नरसंहार’ र ‘युद्ध अपराध’को आरोप र भविष्यको प्रश्न
पाकिस्तान सरकारले पूर्वी पाकिस्तानको पृथकीकरणको अनुसन्धान गर्न गठित हमुदुर रहमान आयोगको प्रतिवेदन पाकिस्तानी सेनाले कथित ‘क्रूरता’ को अध्यायमा उल्लेख गरेको छ । ‘यो बिर्सनु हुँदैन कि अवामी लीगका चरमपन्थीहरूले मार्च महिना तिनीहरूले के गरे। अत्याचार र बर्बरता थियो।’
प्रतिवेदनका अनुसार मार्च महिनामा भएको ‘नरसंहार’मा झण्डै एक लाखदेखि पाँच लाख बहारी, पश्चिम पाकिस्तानी र देशभक्त बंगाली जनता मारिएको बताइएको छ।
प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘पाकिस्तानी सेनाले कथित रूपमा गरेको कुनै पनि अपराध र बर्बरताको कुनै औचित्य छ भनी बताउनको उद्देश्य होइन, तर अवामी लीगका गुण्डाहरूले गरेका अपराधहरूले आक्रोश र आक्रोशलाई उकासिएको हुनुपर्छ भन्ने कुरा बताउन आवश्यक छ। पाकिस्तानी सेनामा आक्रोश र केन्द्र सरकारको रिटमा हिंसक प्रतिक्रिया दिएको हुन सक्छ।’
अर्कोतर्फ, बंगलादेशको आधिकारिक पक्षका अनुसार पाकिस्तानी सेनाले ३० लाख मानिस मारेको बताइएको छ । जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षक र धेरै अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार पाकिस्तानी सेनाले ‘नरसंहार’ र ‘महिलाविरुद्ध यौन अपराध’ गरेको छ।
उही समयमा पाकिस्तान सरकारले जहिले पनि बंगलादेशले ज्यान गुमाउनेको संख्या बढाइचढाइ गरेको र उनीहरूको संख्या २६ हजारको नजिक रहेको बताउँदै आएको छ। तर, तथ्याङ्कको यो बहसले दुई देशलाई अगाडि बढ्न र सम्बन्ध सुधार्नबाट रोकेको छैन ?
यस सम्बन्धमा अनम जकारियाले स्पष्टसँग भनेका छन्, ‘त्यस्तो होइन र बंगलादेशसँग सम्बन्ध सुधार्न पाकिस्तानले आफ्नो ‘अपराध’ स्वीकार गर्नुपर्नेछ ।’
‘माफी माग्ने कुरा बारम्बार गरिन्छ तर माफी माग्नुको वास्तविक उद्देश्य गल्ती स्वीकार गर्नु हो र पाकिस्तानले जे भयो त्यो स्वीकार गर्दैन र यो हाम्रो गल्ती र कमी हो। यी घाउहरू अझै निको भएका छैनन्।’
अनमले भने, ‘हाम्रो सम्पूर्ण कथा, हाम्रा पाठ्यपुस्तकहरू हामीले लेखाजोखा दिनुपर्छ । हामीले इतिहासलाई जसरी भयो त्यसलाई बताउनुपर्छ र जब हामीले यसलाई स्वीकार गरी हाम्रा गल्तीहरूलाई विचार गर्छौं, तब अगाडि बढ्न सम्भव हुन्छ।’
पाकिस्तान–बंगलादेश सम्बन्धको भविष्यका बारेमा टिप्पणी गर्दै डा तारिकले दक्षिण अफ्रिकामा जस्तै तथ्य र मेलमिलाप आयोग गठन भएमा दुई देशबीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम हुन सम्भव भएको बताए ।
‘तर यसो हुनका लागि पाकिस्तानले पहिले बंगलादेशसँग इमानदारीपूर्वक माफी माग्नुपर्छ। म यो पनि विश्वास गर्छु कि बंगलादेशले मार्च १९७१ मा बंगलादेशमा मारिएका ती व्यक्ति र तिनका परिवारसँग माफी माग्नुपर्छ। तर पहिले पाकिस्तानले माफी माग्नुपर्छ र थप नम्रता देखाउनुपर्छ।’
उनले यसो भए सम्बन्धमा सुधार आउने विश्वास व्यक्त गरे । तर, प्रोफेसर अहसान बट यसबारे खासै आशावादी छैनन् । तथ्यमा आधारित संवाद र पारदर्शिता नभएसम्म अगाडि बढ्न नसक्ने उनको भनाइ छ ।
‘हामीले हाम्रा पाठ्यपुस्तकहरू मिथकहरूले भरेका छौं र यदि हामीले यी घटनाहरूलाई अस्वीकार गरिरह्यौं भने के हुन्छ ?’
दुई देशबीचको सम्बन्धमा अहिले कुनै सुधारको संकेत नदेखिएको उनको भनाइ छ, तर उनीहरुबीचको सम्बन्धमा चिसोपन इतिहासकै कारणले मात्र नभई वर्तमान राजनीतिक अवस्था र वर्तमान नेतृत्वका कारण आएको हो भन्ने पनि स्मरण गर्न जरुरी छ । दुवै देशको पनि हो।
‘पाकिस्तानका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा बंगलादेशलाई भारतको दृष्टिकोणबाट हेर्नु होइन, तर एक स्वतन्त्र देशको रूपमा हेर्नु र वर्तमान अवस्थालाई ध्यानमा राखेर समस्याहरू समाधान गर्नु हो।’ -बीबीसीबाट अनुवाद








































